Making Sex

Εισαγωγή

Mέσα στα πλαίσια των θεωρητικών συζητήσεων σχετικά με τη διάκριση κοινωνικού και βιολογικού φύλου που βρίσκονται σε εξέλιξη τα τελευταία 30 χρόνια, το 1990 έρχεται το βιβλίο του Τhomas Laqueur - Making Sex: Body and Gender from the Greeks to Freud, (Κατασκευάζοντας το Φύλο: Σώμα και κοινωνικό φύλο από τους αρχαίους Έλληνες έως τον Φρόιντ, εκδ. Πολύτροπον, Αθήνα, 2003) να καταθέσει τη δική του συμβολή στην αποσταθεροποίηση της αντίληψής μας ότι το σώμα καταλαμβάνει έναν καθαρό, προ-κοινωνικό και προ-λογικό χώρο, αμετακίνητο στους αιώνες.

Παραθέτοντας πλούσιο υλικό από ιατρικά, ιατροδικαστικά, φιλοσοφικά και νομικά κείμενα από την κλασική αρχαιότητα μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, θέτει το ερώτημα αν το έμφυλο σώμα, δηλαδή η βιολογική/ανατομική διαφορά άνδρα-γυναίκας, όπως εμείς την ορίζουμε σήμερα ως διχοτομία, ως αντίθεση δύο ριζικά διαφορετικών σωματικών μορφολογιών, της ανδρικής και της γυναικείας, αποτελεί ένα βιολογικό δεδομένο.

To making sex είναι ένα κείμενο που προσφέρεται για πολλαπλές και αλληλοδιαπλεκόμενες αναγνώσεις. Η δική μας ανάγνωση εστιάζει στην προσπάθεια του συγγραφέα να σκιαγραφήσει την ιστορική διαδικασία με την οποία ο Διαφωτισμός διαφοροποίησε ριζικά τον τρόπο που οργανώνονται οι έμφυλες διακρίσεις, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο ανασημασιοδοτεί τους αναλυτικούς όρους sex (βιολογικό φύλο) και gender (κοινωνικό φύλο) με το να αναδεικνύει την ιστορικότητά τους και τη διαφορετική τους σχέση ανάλογα με τα συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα στα οποία αρθρώνονται, και τελικά μέσω της κίνησης στην οποία θέτει αυτά τα δύο εργαλεία, στην ανάδειξη της ιστορικότητας της ίδιας της έννοιας της βιολογίας αντί της επανεισαγωγής της σε όλο το εξεταζόμενο χρονικό εύρος."

Tο μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου και οι κοινωνιολογικές κατηγορίες "άνδρας" - "γυναίκα"

Από την αρχαιότητα έως το 18ο αι. επικρατούσε το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου, της ενιαίας σάρκας. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό τα δύο φύλα έχουν την ίδια ανατομία: η γυναίκα δεν είναι παρά ένας άνδρας με όρχεις και πέος που εκκρίνει σπερματικό υγρό. Tα ανδρικά αυτά γεννητικά/σεξουαλικά όργανα βρίσκονται στο εσωτερικό του γυναικείου σώματος ανεστραμμένα και, επομένως, δεν είναι ορατά, εξωτερικά, όπως στον άνδρα. Οι γυναίκες θεωρούνταν ατελέστεροι άντρες επειδή διαθέτουν ακριβώς τα ίδια όργανα αλλά σε λάθος θέση. Μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα το να είσαι άνδρας ή γυναίκα δε σήμαινε ότι είσαι οργανικά κάποιο από τα δύο γενετήσια φύλα, αλλά ότι κατέχεις μια θέση στην κοινωνική ιεραρχία, ότι αναλαμβάνεις έναν πολιτισμικό ρόλο. Το γενετήσιο φύλο συνιστούσε κοινωνιολογική και όχι οντολογική κατηγορία. Kατά τη διατύπωση του Φουκώ, δεν υπάρχει κάτι που να μοιάζει με ένα και μοναδικό αληθινό γενετήσιο φύλο του υποκειμένου, αλλά υπάρχουν μόνο όργανα, στα οποία έχει απονεμηθεί συγκεκριμένη νομική και κοινωνική θέση. Το γενετήσιο φύλο ή το σώμα πρέπει λοιπόν να κατανοηθούν ως επιφαινόμενα, ενώ ταυτόχρονα το κοινωνικά προσδιορισμένο φύλο, ο άνδρας και η γυναίκα, που εμείς σήμερα θα θεωρούσαμε πολιτισμική κατηγορία, εκλαμβανόταν ως πρωταρχικό ή πραγματικό.

Η συγκρότηση της μιας σαρκός κατά την αρχαιότητα

Αυτή η μία σάρκα, το οικοδόμημα για τις δύο διαφορετικές εκδοχές του σώματος με το ενιαίο γενετήσιο φύλο, συγκροτήθηκε στην αρχαιότητα ώστε να ενισχυθεί προφανώς το κύρος των πολιτισμικών διεκδικήσεων της πατριαρχίας. Κατά τον Αριστοτέλη, το ένα φύλο είναι δυνατό και το άλλο αδύναμο, ώστε το ένα να γίνεται προσεκτικό και το άλλο γενναίο στην απόκρουση των επιθέσεων, το ένα μπορεί να βγαίνει έξω για να αποκτήσει αγαθά, ενώ το άλλο μένει στο σπίτι για να τα συντηρήσει και ούτω καθ'εξής. Ο Αριστοτέλης, μολονότι ασφαλώς θεωρούσε το ανδρικό και το γυναικείο σώμα ειδικά προσαρμοσμένα στους συγκεκριμένους ρόλους τους, δε θεωρούσε παρ' όλα αυτά τις προσαρμογές αυτές σημεία αντίθεσης ανάμεσα στα γενετήσια φύλα. Τα φύλα ήταν από σαρκική άποψη λιγότερο ή περισσότερο τελειοποιημένες εκδοχές το ένα του άλλου. Πριν από το 18ο αιώνα, δηλαδή, οι σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα φύλα και συνεπώς ο καταμερισμός της εργασίας όσο και η ιδιαίτερη ανάθεση ρόλων που απορρέουν από αυτές δε θεμελιώνονταν στη διαφορετική ανατομία ανδρών-γυναικών, στο βιολογικό φύλο, αλλά στο κοινωνικό φύλο. Γι' αυτόν το λόγο, η διαφορά των φύλων αναγόταν στην κοσμική ή θεϊκή τάξη: π.χ., ο Θεός έπλασε πρώτα τον Αδάμ και μετά την Εύα από το πλευρό του. Η τάξη και η ιεραρχία επιβάλλονταν στο σώμα έξωθεν. Είναι χαρακτηριστικό ότι, επειδή ακριβώς απουσίαζε ένα κατά γενική παραδοχή ευσταθές σύστημα δύο γενετήσιων φύλων, κατά την Αναγέννηση υπήρχε νόμος που όριζε τη δέουσα εμφάνιση για το σώμα σε μια προσπάθεια να σταθεροποιήσει το κοινωνικό φύλο, δηλαδή να γίνεται η γυναίκα γυναίκα και ο άνδρας άνδρας, ενώ επίσης είχαν θεσπιστεί αυστηρότατες ποινές για τις ενδεχόμενες παραβιάσεις του.

Για να καταλάβουμε πώς το σώμα με το ενιαίο γενετήσιο φύλο συνιστούσε μια απεικόνιση και όχι ένα καθοριστικό δεδομένο που εξασφαλίζει μια θέση στην κοινωνική ιεραρχία, είναι αρκετό να διαπιστώσουμε ότι το ανεξάντλητο ενδιαφέρον του Αριστοτέλη για το γενετήσιο φύλο των ελεύθερων ανδρών και γυναικών δεν αναγνώριζε κανένα γενετήσιο φύλο στους δούλους. Γυναίκα σημαίνει ελεύθερο θηλυκό. Άνδρας είναι ο πολίτης. Ο δούλος είναι πρόσωπο με αδιάφορη γενετήσια ταυτότητα. Για τον Αριστοτέλη, λοιπόν, οι δούλοι δεν έχουν γενετήσιο φύλο διότι το κοινωνικό τους φύλο δεν έχει καμία απολύτως πολιτική βαρύτητα.

Ανατομία και ιατρική πριν από την Αναγέννηση

Οι γιατροί και ανατόμοι από τον Γαληνό μέχρι τους γιατρούς της Αναγέννησης προσπαθούσαν να επιδείξουν με τρόπο πολυεπίπεδο και με πρωτοφανές σθένος το γεγονός ότι στην πραγματικότητα ο κόλπος είναι ανάποδο πέος και η μήτρα όσχεο. Οι ανατομικές απεικονίσεις της εποχής υπογράμμιζαν ξανά και ξανά το ζήτημα οπτικά με διευκρινιστκές επιγραφές που ταύτιζαν τις ωοθήκες με τους όρχεις, και τους φαλλόπιους πόρους, δηλαδή τις σάλπιγγες, με τους σπερματικούς αγωγούς. Αν στρέψουμε την προσοχή μας στις λέξεις, θα διαπιστώσουμε ότι η απουσία ακριβούς ανατομικής ορολογίας για τα γυναικεία γεννητικά όργανα και, γενικότερα, για το αναπαραγωγικό σύστημα συνιστά το γλωσσικό αντίστοιχο της τάσης να βλέπουν το γυναικείο σώμα ως εκδοχή του ανδρικού. Αυτή η απουσία δεν μαρτυρά ότι οι ανατόμοι μέχρι την Αναγέννηση ήταν μύωπες ή απρόσεκτοι ούτε ότι βρίσκονταν σε διανοητική σύγχυση. Αντίθετα, δηλώνει ότι έλειπε το επιτακτικό αίτημα να πλάσουν με εικόνες ή με λέξεις ασύμμετρες κατηγορίες του βιολογικά αρσενικού ή θηλυκού. Η γλώσσα τούς εμπόδιζε να δουν αντιθέσεις και διατηρούσε το ανδρικό σώμα ως κανόνα της ανθρώπινης μορφής. Το ανδρικό σώμα συνιστούσε τον κανόνα στο παιχνίδι της νοηματοδότησης. Οι τοπογραφικοί συσχετισμοί, για τους οποίους ο Γαληνός και οι μεταγενέστεροί του έγραφαν με τέτοια ανατομική ακρίβεια, δεν αποτελούσαν καθαυτοί το υπόβαθρο της γενετήσιας ιεραρχίας αλλά, μάλλον, τη διατύπωναν με επιστημονικό τρόπο. Η ιδεολογία και όχι η ακρίβεια της παρατήρησης καθόριζε πώς έβλεπαν την κατασκευή των συγκεκριμένων οργάνων και ποιες διαφορές τους είχαν βαρύνουσα σημασία.

Μέχρι και την Αναγέννηση λοιπόν υπήρχε μεν το ενιαίο γενετήσιο φύλο, απ' την άλλη όμως, ήταν πρόδηλο ότι υπήρχαν τουλάχιστον δύο κοινωνικά γενετήσια φύλα, με ριζικά διαφορετικά δικαιώματα και υποχρεώσεις, φύλα που αντιστοιχούσαν σε βαθμίδες ανώτερες και κατώτερες της σωματικής κλίμακας των όντων. Έτσι, λοιπόν, το πέος συνιστούσε μάλλον σύμβολο κοινωνικής θέσης παρά σημείο κάποιας άλλης, βαθιά ριζωμένης οντολογικής ουσίας, δηλαδή ενός πραγματικού γενετήσιου φύλου. Μπορούσε να νοηθεί ως πιστοποιητικό του είδους, όπως το δίπλωμα των γιατρών και των δικηγόρων σήμερα, το οποίο παρείχε στον φέροντα ορισμένα δικαιώματα και προνόμια.

Όταν τα γεγονότα ακολουθούσαν τη συνηθισμένη τροχιά τους, ο καθορισμός του γενετήσιου φύλου ασφαλώς δεν παρουσίαζε κανένα πρόβλημα. Τα πλάσματα με το πέος εξωτερικά ανακηρύσσονταν αγόρια και τους παραχωρούνταν όλα τα προνόμια και οι υποχρεώσεις της συγκεκριμένης κοινωνικής θέσης. Το γενετήσιο φύλο, όμως, είναι σαθρό θεμέλιο. Οι μεταβολές στα όργανα του σώματος ή η ανακάλυψη ότι τελικά τα πράγματα δεν ήταν ακριβώς όπως φαίνονταν αρχικά μπορούσαν εύκολα να ωθήσουν ένα σώμα από τη μια νομική κατηγορία στην άλλη: Από την κατηγορία του θηλυκού σε εκείνη του αρσενικού. Οι κατηγορίες αυτές βασίζονταν στις διακρίσεις του κοινωνικού φύλου -ενεργητικό/παθητικό, θερμό/ψυχρό, καλοσχηματισμένο/άμορφο-, ενώ η θέση του πέους μέσα ή έξω από το σώμα, συνιστούσε απλώς το διαγνωστικό σημείο. Ο ανδρισμός και η θηλυκότητα δεν έδρευαν σε κάτι συγκεκριμένο. Όσο επικρατεί το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου, πίστευαν ότι το κοινωνικό φύλο επικαθορίζει και διαμορφώνει το βιολογικό κατά κάποιο τρόπο κι όχι το αντίστροφο, όπως ισχύει από τη μοντέρνα αντίληψη και μετά.

Οι αταίριαστες συμπεριφορές πίστευαν ότι μπορούσαν ενδεχομένως να προκαλέσουν πραγματική αλλαγή του γενετήσιου φύλου. Ο αρχιχειρούργος του Καρόλου θ΄αναφέρει ότι μια κοπέλα οδηγήθηκε στην αλλαγή φύλου επειδή δεν απέφυγε τις γοργές και βίαιες κινήσεις ή άλλες ανδρικές δραστηριότητες. Σε πολλούς μύθους αρκούσε η υπόδυση ρόλου διαφορετικού κοινωνικού φύλου για να προικοδοτήσουν αναπάντεχα το εν λόγω πρόσωπο με πέος που παρέχει στον φέροντα το δικαίωμα να προσλάβει το φαλλικό σημείο, να αναγορευθεί τελικά άνδρας. Έτσι, λοιπόν, στην περίπτωση των ερμαφρόδιτων το ερώτημα που ανέκυπτε δεν ήταν ποιο είναι πραγματικά το γενετήσιο φύλο τους, αλλά για ποιο κοινωνικό φύλο προσφερόταν ευχερέστερα η αρχιτεκτονική των κορμιών τους. Οι δικαστικές αρχές ενδιαφέρονταν περισσότερο να παραμείνουν ευδιάκριτα τα κοινωνικά όρια, να διατηρηθούν οι κατηγορίες του κοινωνικού φύλου, παρά να εξακριβώσουν τη σαρκική πραγματικότητα, επιστρατεύοντας αυτό που θα αποκαλούσαμε σήμερα γενετήσιο φύλο. Αποφασίζουν, λοιπόν, αν ο ερμαφρόδιτος θα γίνει άνδρας ή γυναίκα, ανάλογα με το ρόλο που ενσαρκώνει καλύτερα: τον ενεργητικό ή τον παθητικό. Η κοινωνική τάξη δεν πρέπει με τίποτα να διαταραχθεί.

18ος αιώνας: Δύο γενετήσια φύλα

Ωστόσο, από το 18ο αιώνα, τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν στο χώρο του έμφυλου σώματος: το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου καταρρέει και στη θέση του εγκαθιδρύονται τα δύο γενετήσια φύλα. Ο κυρίαρχος λόγος στο Διαφωτισμό θεώρησε το αρσενικό και το θηλυκό σώμα ως οριζόντια διατεταγμένα, αντίθετα και ασύμμετρα μεταξύ τους γενετήσια φύλα. Τα αναπαραγωγικά όργανα, άλλοτε τρόποι παραδειγματικοί για την αποκάλυψη της ιεραρχίας, αναδείχτηκαν σε θεμέλιο της ασύμμετρης διαφοράς. "Η γυναίκα είναι γυναίκα!", διακήρυττε ο ανθρωπολόγος των ηθών Μορό σε μια από τις πολυάριθμες απόπειρες να αναγάγουν τον πολιτισμό στο σώμα, όχι ως σύνολο οργάνων απλώς, αλλά στην ολότητά του, και για όλα τα ζητήματα, τόσο τα σωματικά όσο και τα ηθικά. Όργανα που άλλοτε μοιράζονταν από κοινού το ίδιο όνομα -οι ωοθήκες και οι όρχεις- τώρα άρχισαν να διακρίνονται στο γλωσσικό επίπεδο. Στοιχεία της σωματικής κατασκευής που θεωρούνταν κοινά στον άνδρα και τη γυναίκα, όπως ο σκελετός και το νευρικό σύστημα, διαφοροποιήθηκαν ώστε να αντιστοιχούν στο πολιτισμικά αρσενικό και θηλυκό. Κατά τον ύστερο 18ο αι. για πρώτη φορά οι ανατόμοι απεικόνισαν με κάθε λεπτομέρεια έναν εμφανώς θηλυκό σκελετό, ώστε να τεκμηριώσουν το γεγονός ότι η γενετήσια διαφορά φώλιαζε βαθύτερα από την επιδερμίδα. Όπου προηγουμένως υπήρχε μια βασική κατασκευή του σώματος, τώρα εμφανίζονται δύο. Τα γεννητικά όργανα, που άλλοτε με τη θέση τους υποδείκνυαν σε ποιο σημείο της αρσενικής τελεολογικής κλίμακας τοποθετούνταν το κάθε σώμα, σταδιακά έφτασαν τελικά να αποδίδονται έτσι ώστε να δηλώνουν οπτικά την ασύμμετρη διαφορά. Με άλλα λόγια, τα δύο γενετήσια φύλα επινοήθηκαν ως νέο θεμέλιο του κοινωνικού φύλου. Το γενετήσιο φύλο επιφορτιζόταν τώρα το πολιτισμικό έργο που επιτελούσε το κοινωνικό φύλο στο μοντέλο της ενιαίας σάρκας. Φυσικά δεν ήταν οι νέες επιστημονικές ανακαλύψεις εκείνες που γκρέμισαν το παλιό μοντέλο από το βάθρο του, ούτε καθιέρωσαν αυτές το νέο. Αλλά, πλέον, γεννήθηκε το νοητικό πλαίσιο, δηλαδή τα ποικίλα διανοητικά ρεύματα που συνέθεσαν το μετασχηματισμό της ανθρώπινης κατανόησης, ο οποίος έγινε ευρύτερα γνωστός ως επιστημονική επανάσταση -η βακονιανή μέθοδος, η καρτεσιανή μηχανιστική θεώρηση, ο επιστημολογικός εμπειρισμός, η νευτώνεια σύνθεση κλπ.- μέσα στο οποίο ήταν δυνατόν να διακριθεί σαφώς το φυσικό από το κοινωνικό.

Τα δύο γενετήσια φύλα και ο πολιτισμικός επικαθορισμός τους

Τα δύο ασύμμετρα γενετήσια φύλα δεν αρθρώθηκαν στα συμφραζόμενα κάποιας νέας γνωσιολογικής θεωρίας ούτε και των εξελίξεων στην επιστημονική γνώση. Αρθρώθηκαν σε πολιτικά συμφραζόμενα. Όταν στο τέλος του 18ου αι. και στις αρχές του 19ου αι. η προϋπάρχουσα υπερβατική τάξη ή τα θέσμια που ίσχυαν από αμνημονεύτων χρόνων άρχισαν για πολλούς λόγους να αμφισβητούνται ολοένα εντονότερα ως πεδίο νομιμοποίησης των κοινωνικών σχέσεων, το πεδίο της μάχης για τους έμφυλους ρόλους μεταφέρθηκε στη φύση, στο βιολογικό γενετήσιο φύλο. Οι επιστήμονες δεν πρόσφεραν απλώς ουδέτερα δεδομένα στους ιδεολόγους, αλλά έκαναν κάτι σημαντικότερο. Παραχώρησαν το κύρος τους στο όλο εγχείρημα και ανακάλυψαν ή στοιχειοθέτησαν αγνοημένες πτυχές της γενετήσιας διαφοράς. Ο Λακέρ δεν ισχυρίζεται ότι η βιολογία της αναπαραγωγής δε σημείωσε όντως πρόοδο στον τρόπο με τον οποίο κατανόησε το γενετήσιο φύλο, ούτε ότι αντικειμενικά δεν αύξησε τις δυνατότητες για πρόβλεψη και αποτελεσματική πρόκληση γονιμοποίησης ανθρώπων και ζώων. Όμως, οι νέες γνώσεις για το γενετήσιο φύλο καθόλου δε συνεπάγονταν τις απόψεις για τη γενετήσια διαφορά που διατυπώθηκαν στο όνομά τους. Η ανάδυση του μοντέλου των δύο γενετήσιων φύλων δεν υπαγορεύθηκε από καμιά μεμονωμένη ανακάλυψη ούτε από κάποιο σμήνος νέων γνώσεων, διότι η φύση της γενετήσιας διαφοράς δεν επιδέχεται εμπειρικό έλεγχο. Αντίθετα, είναι λογικά ανεξάρτητη από τα βιολογικά γεγονότα, επειδή η γλώσσα του κοινωνικού φύλου βρίσκεται ήδη ενσωματωμένη στην επιστημονική γλώσσα, τουλάχιστον στις περιπτώσεις που η τελευταία χρησιμοποιείται για να συγκροτηθεί η γενετήσια διαφορά έτσι ώστε να έχει πολιτισμική απήχηση. Με άλλα λόγια, όλες οι αποφάνσεις για το γενετήσιο φύλο επωμίζονται ήδη από τη στιγμή της αρχικής τους σύλληψης το πολιτισμικό έργο που επιτελούν παρόμοιες προτάσεις. Το έδαφος στο οποίο στηριζόταν η γενετήσια διαφορά δεν ήταν σταθερότερο κατά τους αιώνες που ακολούθησαν την επιστημονική επανάσταση, παρόλο που η φύση κατέλαβε νέα θέση στο επιστημολογικό επίπεδο ως ακρογωνιαίος λίθος των διακρίσεων και σε πείσμα της συσσώρευσης νέων πραγματικών δεδομένων για το γενετήσιο φύλο. Τα δύο ασύμμετρα γενετήσια φύλα υπήρξαν και εξακολουθούν να είναι παράγωγα του πολιτισμού εξίσου με το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου.

Είναι προφανές ότι οι θεωρίες για το γενετήσιο και το κοινωνικό φύλο που εμφανίστηκαν από την αρχαιότητα έως σήμερα δεν είναι άσχετες με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε χρονική στιγμή. Ανάλογα με το οικονομικό σύστημα, οι κυρίαρχες τάξεις προσάρμοζαν τις αντιλήψεις για το σώμα και το φύλο στην εκάστοτε ιδεολογία που νομιμοποιούσε την κυριαρχία τους. Έτσι, θα παρατηρήσουμε ότι το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου επικράτησε στις κοινωνίες με δουλοκτητικό και φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής. Στις κοινωνίες αυτές, μια υπερβατική, αμετακίνητη στους αιώνες κοσμική ή θεϊκή τάξη παγίωνε και νομιμοποιούσε έξωθεν τις σχέσεις εξουσίας των κυρίαρχων πάνω στους κυριαρχούμενους, των ανδρών πάνω στις γυναίκες. Η γυναίκα είναι απλά μια ατελέστερη μορφή άνδρα, είτε γιατί αυτό συνάγεται από την a priori αλήθεια ότι το υλικό αίτιο είναι κατώτερο από το κινούν αίτιο κατά τον Αριστοτέλη, είτε γιατί ο Θεός έπλασε πρώτα τον Αδάμ και μετά, από το πλευρό του, τη γυναίκα (Εύα). Εφόσον η δημόσια σφαίρα συνιστούσε αποκλειστικά ανδρικό πεδίο δράσης, το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου δεν εικονογραφούσε παρά κάτι που ήταν ήδη καταλυτικά πρόδηλο ευρύτερα στο πολιτιστικό πεδίο: ο άνθρωπος, ο άνδρας, αποτελούσε μέτρο όλων των πραγμάτων, ενώ η γυναίκα δεν υπήρχε ως οντολογικά διακριτή κατηγορία. Αντίθετα, η ανερχόμενη αστική τάξη το 18ο και 19ο αιώνα, στον αγώνα της να γίνει η κυρίαρχη και να οδηγήσει στο μετασχηματισμό από το φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής, χρειάστηκε να αντλήσει από αλλού τη νομιμοποιητική ιδεολογία της. Οι αστοί, προκειμένου να αποσπάσουν την εξουσία από το μονάρχη, που αντλούσε την εξουσία του ελέω Θεού, αναγκάστηκαν να επιστρατεύσουν τη Φύση. Η Βιολογία επιστρατεύτηκε ως το επιστημονικό υπόβαθρο των κανονιστικών πεποιθήσεων περί κοινωνικής τάξης. Καθώς η αστική τάξη, κατά την άνοδό της στην εξουσία, διακήρυττε το αίτημα για πανανθρώπινη ελευθερία και ισότητα, έπρεπε να βρει κάποιον άλλο τρόπο να θεμελιώσει και να νομιμοποιήσει τις ταξικές και φυλετικές διακρίσεις, αφού θεωρητικά όλοι είναι ίσοι, από το Διαφωτισμό και μετά. Η δημιουργία της αστικής δημόσιας σφαίρας, με άλλα λόγια, έθεσε επιτακτικά το πρόβλημα σε ποιο γενετήσιο φύλο και κοινωνικές ομάδες ανήκε νόμιμα η κυριαρχία. Ο Ρούσελ, ο Μορό και ο Καμπινίς, οι επιφανέστεροι ηθικοί ανθρωπολόγοι της Γαλλικής Επανάστασης, έγραφαν ότι οι σωματικές διαφορές υπαγόρευαν τις κοινωνικές και νομικές διαφορές που θέσπιζε ο νέος Αστικός Κώδικας. Η Βιολογία έκανε το θαύμα της: Το σώμα πλέον ήταν σταθερό και ανιστορικό, διαφοροποιημένο ανάλογα με το γενετήσιο σώμα. Οι έμφυλοι ρόλοι ανδρών και γυναικών θεμελιώνονταν απλώς στο γεγονός αυτό. Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου προϋπέθετε ότι το σώμα, αν δεν ήταν εντελώς άφυλο, πάντως δε διαφοροποιούνταν ως προς τους πόθους, τα ενδιαφέροντα ή την ικανότητά του για λογική σκέψη.

Η φιλελεύθερη θεωρία, διαμετρικά αντίθετη με την παλαιότερη τελεολογία του αρσενικού σώματος, δέχεται ως αφετηρία ένα ουδέτερο ατομικό σώμα, ένα σώμα με γενετήσιο φύλο, αλλά χωρίς κοινωνικό φύλο, θεωρητικά χωρίς συνέπειες στο πολιτισμικό επίπεδο, όπου απλώς εντοπίζεται το ορθολογικό υποκείμενο που συνθέτει το άτομο. Εκκινώντας όμως από αυτή την αρχική κατάσταση που δεν αναγνωρίζει την ύπαρξη κοινωνικών φύλων, πώς θα νομιμοποιήσει ως φυσικό τον πραγματικό κόσμο της ανδρικής κυριαρχίας πάνω στις γυναίκες; Οι θεωρητικοί του κοινωνικού συμβολαίου απάντησαν στο ερώτημα του πώς θα γίνουν αναγνωρίσιμες οι φυσικές υπάρξεις τους, εισάγοντας λαθραία τα κοινωνικά χαρακτηριστικά στη φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Τελικά, οι ιδεολόγοι της αστικής τάξης, απέδωσαν στη φύση τις αιτίες για τις οποίες οι γυναίκες απουσιάζουν από τη νέα κοινωνία των πολιτών. Χάρη στη βιολογία της γενετήσιας ασυμμετρίας, οι θεωρητικοί αυτοί κατόρθωσαν να ερμηνεύσουν πώς στη φυσική κατάσταση και πριν από τη συγκρότηση των κοινωνικών σχέσεων οι γυναίκες είχαν ήδη υποταχθεί στους άνδρες. Μάλιστα το πέτυχαν χωρίς να χρειαστεί να καταφύγουν στις φυσικές ιεραρχίες που υπαγόρευε το μοντέλο του ενιαίου γενετήσιου φύλου. Αμέτρητες έρευνες επιστημόνων στο εξής, παρέθεταν πλήθος τεκμήρια που στοιχειοθετούσαν πόσο ακατάλληλες σωματικά και πνευματικά ήταν οι γυναίκες για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της δημόσιας ζωής. Αντίθετα, υπερέχουν από τους άνδρες στις οικιακές αρετές και στην αβρότητα. Ο Ρουσσώ τόνιζε επανειλημμένα την έμφυτη επιθυμία των γυναικών για αναπαραγωγή του είδους. Ο Ογκίστ Ντεπέ, Γάλλος συγγραφέας του κορυφαίου εγχειριδίου για το γάμο το 19ο αιώνα, προσπαθεί αγωνιωδώς, όπως φαίνεται, να ενσωματώσει στην επιχειρηματολογία του ευρύτατο φάσμα χαρακτηριστικών της ανθρώπινης φυσιολογίας και ιδίως της ανδρικής και της γυναικείας γενετήσιας εμπειρίας. Σκοπός του είναι να διεκδικήσει όσο το δυνατόν πιο εκτεταμένη δικαιοδοσία εις βάρος του παραδοσιακά αρμόδιου για παρόμοια ζητήματα, δηλαδή του κλήρου. Οι γυναίκες παρουσιάζονται ως πλάσματα ψυχρά, χωρίς οργασμό, που "επηρεάζονται ελάχιστα από γενετήσια αισθήματα", και γι' αυτό ανάγονται σε είδος αγγέλων, φυλή αγνότερη, προορισμένη να εμπνεύσει στο υπόλοιπο της ανθρώπινης φυλής το αίσθημα κάθε ευγένειας, γενναιοδωρίας και αφοσίωσης. Οι γυναίκες πλέον θριαμβευτικά αποκαθηλώθηκαν από κάθε δυνατότητα ανάμειξης στη δημόσια ζωή ως θεωρητικά ίσες με τους άνδρες και απέκτησαν το δικό τους ζωτικό χώρο, την οικία.

Η "ομοφυλοφιλία" ως αντιστροφή της κοινωνικής τάξης

Στις κοινωνίες του μοντέλου του ενιαίου γενετήσιου φύλου, η ετερόφυλη σεξουαλικότητα εμπεριέχει ομοφυλόφιλες διαστάσεις. Υπάρχει μια ρευστότητα στα όρια αρσενικού-θηλυκού, ετεροφυλοφιλίας-ομοφυλοφιλίας. Η αναπαραγωγή θεωρείται ως το αποτέλεσμα της πρόσμειξης δύο αρσενικών σπερμάτων -ενός ανδρικού και ενός γυναικείου. Κατά την Αρχαιότητα ο πόθος και, συνεπώς, το ζευγάρωμα δεν παρουσιάζουν καμία εγγενή, δηλαδή βιολογική, έμφυλη διαφοροποίηση. Σε καμία περίπτωση δε θεωρούνταν αφύσικο να αισθάνονται οι ώριμοι άνδρες σεξουαλική έλξη για αγόρια. Πράγματι, το ανδρικό σώμα έμοιαζε ικανό να ανταποκριθεί ερωτικά στη θέα τόσο γυναικών όσο και ελκυστικών νεαρών.

Ωστόσο, όταν διακυβεύονται η τιμή και η κοινωνική θέση, η επιθυμία για το ίδιο φύλο είναι διεστραμμένη, αρρωστημένη και εντελώς αποκρουστική. Επειδή οι άμεσες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες του έρωτα μεταξύ ανδρών θα μπορούσαν να είναι πολύ σημαντικότερες, έχουν γραφεί πολύ περισσότερα για τον ανδρικό ομοφυλόφιλο έρωτα παρά για τον γυναικείο. Τα άμεσα διακυδεύματα στον έρωτα μεταξύ γυναικών ήταν σχετικά λίγα. Είτε όμως αφορούσε τις γυναίκες είτε τους άνδρες το ζήτημα δεν ήταν η ομοιότητα του γενετήσιου φύλου αλλά η διαφορετική κοινωνική θέση των συντρόφων και ακριβώς ο ρόλος του καθενός. Ο ενεργητικός άνδρας, εκείνος που διεισδύει κατά την πρωκτική συνουσία, και η παθητική γυναίκα, εκείνη που δέχεται την τριβή, δεν απειλούσαν την κοινωνική τάξη. Ανάμεσα στους δύο συντρόφους βαθιά μειονεκτικός, από ιατρική και ηθική άποψη, ήταν ο αδύναμος, θηλυπρεπής άνδρας συμμέτοχος. Η ίδια η όψη του διακήρυσσε τη φύση του: παθητικός, εκείνος που υφίσταται τη διείσδυση, κίναιδος, εκείνος που ενδίδει σε παρά φύσιν λαγνεία, μαλακός (mollis), ο παθητικός, ο εκθηλυμένος. Αντιστρόφως, καταδίκαζαν την τριβάδα, τη γυναίκα που υιοθετούσε αθέμιτα τον ανδρικό ρόλο, γιατί διέπραττε την τριβή, ενώ θα όφειλε καταρχήν να την υφίσταται. Οι πράξεις του “μαλακού” και της “τριβάδος”, λοιπόν, δεν ήταν αφύσικες επειδή παραβίαζαν τη φυσική ετεροφυλοφιλία, αλλά επειδή πρωταγωνιστούσαν -ενσωμάτωναν, στην κυριολεξία- σε μια ριζική, απορριπτέα πολιτισμικά αντιστροφή της εξουσίας.

Παραδείγματα παραβίασης των νόμων του κοινωνικού φύλου

Ένα περιστατικό του ύστερου 16ου αιώνα αποδεικνύει ότι το μεμπτό στην ομοφυλόφιλη επαφή δεν ήταν η παραβίαση της ετεροφυλοφιλίας αλλά η παραβίαση των νόμων του κοινωνικού φύλου. Η Μαρί ντε Μαρκίς είχε βαπτιστεί με κοριτσίστικο όνομα και ανατράφηκε έως τη φυσιολογική, όπως φαινόταν, ενηλικίωσή της σε κάποιο χωριό κοντά στη Ρουέν. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του αφεντικού της και της συζύγου του, είχε κανονικά περίοδο, ενώ η ιατρική κατάθεση στη δίκη της επιβεβαίωνε ότι όντως ανήκε στο κοινωνικό φύλο που της είχε αποδοθεί εκ γενετής. Η Μαρί, όμως, ερωτεύτηκε την υπηρέτρια που μοιραζόταν το κρεβάτι της και της αποκάλυψε ότι διέθετε πέος και ότι συνεπώς ήταν άνδρας. Οι δυο τους προσπάθησαν να παντρευτούν. Αντί όμως η Μαρί ντε Μαρκίς να αναγνωριστεί δημόσια ως άνδρας αφού στο σώμα της είχε φυτρώσει πέος, κατηγορήθηκε για σοδομισμό, δικάστηκε και καταδικάστηκε στην πυρά. Η υπόθεση της φυσικής ετεροφυλοφιλίας εδώ αποκλείστηκε εντελώς, διότι η Μαρί στις πιεστικές συνθήκες της δίκης δεν κατόρθωσε να παρουσιάσει το απαραίτητο ανδρικό μόριο. Τότε, όμως, ο Δρ. Ζακ Ντιβάλ ανέλαβε την υπόθεση, ανακάλυψε το απόν μέλος, εξετάζοντας το αιδοίο του/της, και απέδειξε ότι δεν ήταν κλειτορίδα, τρίβοντάς το μέχρι να εκκρίνει πυκνό ανδρικό σπέρμα. Επειδή στην υπόθεση αυτή δόθηκε έμφαση στην αθέμιτη διείσδυση, η προσοχή δεν εστιάστηκε στο αν η Μαρί διέθετε εσωτερικά πέος -δηλαδή κόλπο-, αλλά στο αν, ως υποψήφια κάτοχος εξωτερικού πέους, μπορούσε δικαιωματικά να αποκτήσει τα αντίστοιχα προνόμια. Παρά την προφανή ενασχόληση του δικαστηρίου με τα σωματικά όργανα, το κεντρικό ερώτημα ήταν αν κάποια που δε μετείχε εκ γενετής στην ανώτερη κοινωνική σειρά και που έζησε ως γυναίκα ολόκληρη τη ζωή της, διέθετε τα απαραίτητα προσόντα για να υποδυθεί νόμιμα τον άνδρα και, γενικότερα, αν ένα πρόσωπο δικαιούται μια ορισμένη θέση στην κοινωνική τάξη. Σε μια άλλη περίπτωση, στην Ολλανδία του πρώιμου 17ου αιώνα, μια άλλη γυναίκα, η Ενρίκα Σούρια, μια γυναίκα με ανδροπρεπή διαγωγή, που ένιωθε πια φορτικό το φύλο της, ντύθηκε άντρας, κατατάχθηκε στο στρατό και την αποδέχθηκαν στο νέο της ρόλο, ώσπου τη συνέλαβαν να υποδύεται τον άντρα στην ερωτική συνεύρεση. Στο δικαστήριο δεν κατάφερε να αποδείξει ότι η κλειτορίδα της ήταν πέος, κι έτσι καταδικάστηκε να καεί στην πυρά ως τριβάδα. Αντίθετα, οι ερωτικές της συντρόφισσες τιμωρήθηκαν με πολύ ηπιότερη ποινή: Έχοντας υιοθετήσει το γυναικείο ρόλο θα θεωρήθηκαν λιγότερο ένοχες, λιγότερο επικίνδυνες, και δεν τους άξιζε τόσο αυστηρή ποινή.

Σεξουαλικότητα της αναπαραγωγής και έλεγχος του σώματος

Με την επικράτηση κατά το Διαφωτισμό του μοντέλου των δύο ασύμμετρων και ριζικά αντίθετων μεταξύ τους γενετήσιων φύλων, άλλαξαν τα δεδομένα στον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη σεξουαλικότητα και συγκεκριμένα την ομοφυλοφιλία. Από τη στιγμή που το αρσενικό και το θηλυκό ορίζονται πλέον οντολογικά, η επιθυμία του αρσενικού για το θηλυκό ή αντίστροφα του θηλυκού για το αρσενικό δεν είναι ζήτημα κοινωνικής τάξης αλλά Φύσης. Εξ ου και το νέο σύνθημα τα αντίθετα έλκονται. Όπως λέει και ο Φουκώ, η σεξουαλικότητα πλέον διαθέτει ένα ιδιαίτερο αντικείμενο: το αντίθετο φύλο. Από τη στιγμή που στο Μεσαίωνα η κλειτορίδα μπορούσε να θεωρηθεί ως όργανο με αρσενικά χαρακτηριστικά, αφού ενδεχομένως να μπορεί να παίξει το ρόλο της διείσδυσης, μετά το 18ο αιώνα θεωρήθηκε αναγκαία η πριμοδότηση της κολπικής έναντι της κλειτοριδικής -ή μιας καθαρά θηλυκής έναντι μιας περισσότερο αρσενικής- γυναικείας σεξουαλικότητας. Έτσι, η θεωρία του Φρόιντ -ο οποίος κατακρίθηκε από τις φεμινίστριες για στείρο βιολογισμό- για την ανωτερότητα του κο&l